حقایق جالب از زبان حیوانات- گروه رواد

مؤسسه فرهنگی رَواد – وبلاگ تخصصی نویسندگی و پژوهش

مؤسسۀ فرهنگی رواد؛ مقالۀ زبان حیوانات را به شما پژوهشگران و فرهیختگان تقدیم می کند:

حیوانات چگونه صحبت می‌کنند؟ رمزگشایی از ارتباطات شگفت‌انگیز جانوران

آیا تا به حال در سکوت طبیعت به آواز پرندگان گوش داده‌اید و از خود پرسیده‌اید که «آیا آنها هم مثل ما با هم حرف می‌زنند؟» یا وقتی سگ همسایه پارس می‌کند، آیا این صدا صرفاً یک هشدار است یا پیامی پیچیده‌تر دارد؟ پرسش از زبان حیوانات دست‌کم یک بار برای همه‌ی ما پیش آمده است. در این مقاله، با تکیه بر پژوهش‌های معتبر زبان‌شناسی، زیست‌شناسی و فلسفه، به این پرسش پاسخ خواهیم داد که حیوانات چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند و چه تفاوت‌های بنیادینی با زبان انسان دارند.

تعریف زبان در معنای عام: فراتر از گفتار

پیش از پرداختن به زبان حیوانات، باید روشن کنیم که «زبان» دقیقاً به چه معناست. علی‌اکبر شعاری‌نژاد (۱۳۷۸) در کتاب ارزشمند خود، زبان را چنین تعریف می‌کند:

«زبان به معناي اعم عبارت از تمام وسايل لفظي يا غيرلفظي است که براي تفاهم ميان موجودات زنده به کار مي‌رود. از اين رو حرکت دست، اشارۀ سر، درهم کشيدن ابروها، بستن چشم و کج کردن لب‌ها هر يک زبان شمرده مي‌شود، زيرا مفاهيم گوناگوني را بيان مي‌کنند.»

بر اساس این تعریف، زبان منحصر به انسان نیست. بلکه هر نظام ارتباطیِ مبتنی بر نشانه (صوتی، تصویری، حرکتی و حتی شیمیایی) که بتواند مفهومی را از فرستنده به گیرنده منتقل کند، در معنای عام خود «زبان» نامیده می‌شود. با این حال، همان‌گونه که خواهیم دید، تفاوت کیفی عظیمی میان این نظام‌های جانوری و زبان انسانی وجود دارد.

زبان حیوانات: حقیقتی که انکارناپذیر است

این تصور که «حیوانات زبان ندارند» کاملاً نادرست است. آن‌ها نه‌تنها با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند، بلکه نظام‌های ارتباطی پیچیده‌ای دارند که دهه‌ها موضوع پژوهش‌های علمی بوده است. در ادامه به چند نمونه‌ی برجسته اشاره می‌کنیم:

🐝 زنبور عسل: رقص شگفت‌انگیزِ خبررسانی

کارل فون فریش (Karl von Frisch)، رفتارشناس اتریشی و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل، در دهه‌ی ۱۹۶۰ کشف کرد که زنبورهای عسل پس از یافتن منبع غذایی، از طریق رقص دایره‌ای یا رقص هشتی (waggle dance) مکان، فاصله و کیفیت شهد را به سایر زنبورها منتقل می‌کنند. این نظام ارتباطی چنان دقیق است که زنبورهای دیگر بدون هیچ نشانه‌ی دیگری، دقیقاً به همان نقطه پرواز می‌کنند (Von Frisch, 1967).

🦜 بلبل: آوازخوانی همراه با احساس

پژوهش‌گران روی آوازخوانی بلبل دریافتند که این پرنده در موقعیت‌های مختلف روز (هنگام شادی، غم، جفت‌یابی یا هشدار) آواهای متفاوتی تولید می‌کند. بلبل حتی قادر به تقلید از صدای پرندگان دیگر و برخی اصوات محیطی است. این تنوع آوایی نشان‌دهنده‌ی کارکردهای متفاوت ارتباطی در یک گونه است (Catchpole & Slater, 2008).

🐬 دلفین‌ها و نهنگ‌ها: سوت‌ها و کلیک‌های هوشمند

دلفین‌ها دارای سوت‌های فردی هستند که نقش «نام» را برای اعضای گروه ایفا می‌کند. هر دلفین سوت مخصوص به خود را دارد و دیگر دلفین‌ها می‌توانند آن را از روی سوت بشناسند. آن‌همچنین از کلیک‌های سریع برای پژواک‌یابی (اکولوکیشن) استفاده می‌کنند. پژوهش‌ها نشان داده است که دلفین‌ها قادر به یادگیری علائم مصنوعی و حتی درک ترتیب واژگان ساده هستند (Herzing, 2014).

🐒 میمون‌های سبز (Vervet Monkeys): هشدارهای واژگانی

یکی از معروف‌ترین پژوهش‌ها در حوزه‌ی ارتباطات حیوانی توسط چنی و سایفارت (Cheney & Seyfarth, 1990) روی میمون‌های سبز آفریقایی انجام شد. این میمون‌ها برای دشمنان مختلف (مار، عقاب، پلنگ) آواهای هشدار متفاوتی تولید می‌کنند. وقتی صدای هشدار «مار» پخش می‌شود، میمون‌ها به بالای درخت می‌روند؛ اما با صدای هشدار «عقاب»، خود را در بوته‌ها پنهان می‌کنند. این نشان می‌دهد که آواها حاوی معنای ارجاعی (reference) هستند.

با این حال، هیچ‌کدام از این نظام‌ها به پیچیدگی، خلاقیت و انعطاف زبان انسان نمی‌رسند. به همین دلیل است که منطقیون از دیرباز نطق (توانایی استدلال و بیان مفاهیم انتزاعی) را مرز جداکننده‌ی انسان و حیوان می‌دانسته‌اند.

تفاوت زبان حیوانات با انسان ها

بنابراین علاوه بر انسان، حیوانات دیگری همچون پرندگان آواز خوان (Songbirds)، دلفین‌ها، وال‌ها، خفاش‌ها، فیل‌ها و میمون‌ها نیز قادر به تولید اصواتی مختلف و برقراری ارتباط با هم‌نوعان خود هستند و در دهه‌های متمادی، رمز گشایی از این اصوات و ارتباطات در کانون توجه و تلاش دانشمندان بسیاری بوده‌است، اگرچه هیچ‌گاه این ارتباطات از آن قابلیت و کیفیت برخوردار نبوده‌اند که بتوان از لفظ «تکلم» برای توصیف آن استفاده کرد. 

روان‌شناسان مدت‌ها سرگرم این مسئله بودند که «آیا می‌توان به حیوانات زبان یاد داد؟» تلاش‌های بسیاری دربارۀ آموزش زبان انسان به شمپانزه‌ها انجام شده که نتایج آن‌ها یادگیری حداکثر تنها چند کلمه توسط شمپانزه‌ها بود. حیوانات مجهز به دستگاه آوایی مناسب برای تکلم نیستند، ولی آیا آن‌ها توانایی یادگیری تکلم را به صورت‌های دیگر دارند؟ و آیا می‌توانیم نتیجه‌گیری کنیم که سخن شمپانزه‌ها و میمون‌ها واقعاً زبان به شمار می‌آید؟ (میویس هترینگتون و پارک،1373)

اگرچه حیوانات نیز از اصوات برای ارتباط استفاده می‌کنند، اما تفاوت‌های کیفی عمیقی میان این دو وجود دارد. در جدول زیر این تفاوت‌ها بر اساس مهم‌ترین ویژگی‌های زبان انسانی (که توسط زبان‌شناسانی چون چارلز هاکت (Hockett, 1960) تدوین شده) ارائه می‌گردد:

ویژگی زبان انسان معنا آیا در حیوانات وجود دارد؟
انعطاف‌پذیری صوتی توانایی تولید بینهایت صوت جدید محدود (حیوانات مجموعه‌ی بسته‌ای از اصوات غریزی دارند)
دلالت‌گری (ارجاع) نمادها به اشیاء و مفاهیم خارجی اشاره دارند در برخی گونه‌ها (میمون سبز) به صورت محدود وجود دارد
تولیدپذیری (Productivity) ساختن جملات کاملاً نو که قبلاً شنیده نشده خیر (حیوانات الگوهای تکراری دارند)
دوریافتگی (Displacement) صحبت از چیزهایی که در مکان/زمان دیگر هستند بسیار محدود (زنبور عسل می‌تواند مکان دور را اطلاع دهد)
دوسویگی (Duality of patterning) ترکیب واحدهای بی‌معنا (آواها) برای ساخت واحدهای معنا (واژگان) خیر
آموزش‌پذیری فرهنگی زبان از طریق فرهنگ و آموزش منتقل می‌شود بیشتر رفتارهای جانوری غریزی هستند

آیا می‌توان به حیوانات زبان انسان را یاد داد؟

روان‌شناسان مدت‌ها به دنبال پاسخ این پرسش بوده‌اند. معروف‌ترین تلاش‌ها شامل آموزش زبان اشاره به شامپانزه‌هاست:

· واشو (Washoe) : اولین شامپانزه‌ای که بیش از ۳۵۰ علامت زبان اشاره‌ی آمریکایی (ASL) را یاد گرفت و حتی توانست ترکیب‌های ساده مانند «باز کن نوشیدنی» را بسازد (Gardner & Gardner, 1969).
· کانزی (Kanzi) : بونوبویی که با استفاده از صفحه‌ی نشانه‌های هندسی یادگرفت دستورات پیچیده‌ای مانند «صابون را روی توپ بگذار» را انجام دهد (Savage-Rumbaugh, 1986).

با وجود این موفقیت‌های چشمگیر، هیچ حیوانی نتوانسته است دستور زبان (گرامر) را به معنای واقعی بیاموزد. آن‌ها قادر به درک ساختارهای شرطی، زمان‌های دستوری، یا سؤالات پیچیده نیستند. به علاوه، دستگاه آوایی حیوانات (حنجره، زبان، کام) برای تولید واج‌های انسانی مناسب نیست؛ از این رو تلاش‌ها برای آموزش تکلم گفتاری به شامپانزه‌ها با شکست مواجه شد (Hetherington & Park, 1993).

نگاهی عمیق‌تر: تجافی در برابر تجلی – تفاوت هستی‌شناختی زبان حیوان و انسان

نکته‌ی ظریف و کمتر گفته‌شده‌ای که در متون فلسفی و زبان‌شناختی ایرانی بدان اشاره شده، تفاوت در کیفیت نزول معنا از ذهن به کلام است. برای توضیح این تفاوت باید دو مفهوم را از هم جدا کنیم:

· تجافی (Exudation): شیوه‌ای از نزول که در آن، شیء نازل‌شونده هر لحظه با خالی کردن جای خود در بالا، به پایین می‌آید. همچون قطرات باران که پس از چکیدن، دیگر در ابر حضور ندارند.
· تجلی (Manifestation): شیوه‌ای از نزول که در آن، شیء نازل‌شونده با پایین آمدن، همچنان در بالا نیز حضور دارد. همچون خورشید که هم در آسمان است و هم انعکاس آن در زمین.

ارتباطات حیوانات از نوع تجافی است: زمانی که زنبور عسل رقص می‌کند، مفهوم «شهد» از ذهن او خارج می‌شود و پس از انتقال، دیگر اثری از آن در ذهن نمی‌ماند. اما انسان هنگام سخن گفتن، مفاهیم ذهنی‌اش تجلی می‌یابند: هم در کلام حاضرند و هم در ذهن. این ظرفیت به انسان امکان می‌دهد تا با مفاهیم ذهنی خود بازی کند، یک مفهوم را به هزاران صورت بیان نماید، درباره‌ی خودِ زبان بیندیشد (فرازبان)، و گفت‌وگویی پیوسته و منطقی را دنبال کند. هیچ حیوانی چنین توانایی را ندارد.

نتیجه‌گیری: مرز باریک میان ارتباط و تکلم

پس حیوانات زبان (به معنای عام) دارند؛ یعنی نظام‌های ارتباطی کارآمد و گاه شگفت‌انگیز. اما تکلم – به معنای زبانی با دستور پیچیده، خلاقیت نامحدود، توانایی بازنمایی مفاهیم انتزاعی و دوریافتگی کامل – ویژه‌ی انسان است. درست به همین دلیل است که فلاسفه «نطق» را مرز انسان و حیوان می‌دانند.

برای مطالعه‌ی بیشتر، پیشنهاد می‌کنیم به مقالات زیر مراجعه فرمایید:

· مقالات فارسی: زبان انسان و حیوان (کلیک کنید)
· مقالات لاتین:
  · Animals and Human Language
  · Do Animals Communicate Using a Language?
  · Animal Communication and Human Language

منابع و مآخذ (به‌اختصاص، با رعایت امانتداری علمی):

· شعاری‌نژاد، علی‌اکبر. (۱۳۷۸). فرهنگ علوم رفتاری. انتشارات امیرکبیر.
· هترینگتون، ای. ام. و پارک، ر. د. (۱۳۷۳). روان‌شناسی رشد. ترجمه‌ی محمود منصور. نشر سمت.
· Catchpole, C. K., & Slater, P. J. B. (2008). Bird song: Biological themes and variations. Cambridge University Press.
· Cheney, D. L., & Seyfarth, R. M. (1990). How monkeys see the world. University of Chicago Press.
· Gardner, R. A., & Gardner, B. T. (1969). Teaching sign language to a chimpanzee. Science, 165(3894), 664–672.
· Herzing, D. L. (2014). Dolphin communication and cognition. MIT Press.
· Hockett, C. F. (1960). The origin of speech. Scientific American, 203(3), 88–97.
· Savage-Rumbaugh, S. (1986). Ape language: from conditioned response to symbol. Columbia University Press.
· Von Frisch, K. (1967). The dance language and orientation of bees. Harvard University Press.

زبان انسان و حيوان، مقاله ي فارسي: اينجا را کليلک کنيد.

تفاوت زبان انسان  با حيوان، مقاله ي لاتين: Animals and Human Language، مقاله ي Do Animals Communicate Using a Language و      Animal Communication and Human Language  را کليک کنيد.

این نوشته با استناد به منابع معتبر تهیه شده و هرگونه بازنشر تنها با ذکر نام مؤسسه فرهنگی رَواد و لینک اصلی مجاز است.